Czy dziecko może mieć bezdech senny? Objawy, na które warto zwrócić uwagę

Czy dziecko może mieć bezdech senny?

Bezdech senny najczęściej kojarzy się z dorosłymi, chrapiącymi mężczyznami z nadwagą. Tymczasem bezdech senny u dziecka nie tylko jest możliwy, ale wcale nie należy do rzadkości. Problem dotyczy zarówno niemowląt, jak i dzieci w wieku przedszkolnym czy szkolnym, choć przyczyny i objawy mogą różnić się w zależności od wieku.

U dziecka bezdech senny to nie tylko głośne chrapanie. To zaburzenie oddychania, które powtarza się w czasie snu i prowadzi do niedotlenienia organizmu. Przerwom w oddychaniu często towarzyszą mikroprzebudzenia, niespokojny sen, częste zmiany pozycji, a w ciągu dnia – zmęczenie, rozdrażnienie czy trudności z koncentracją. Nieleczony bezdech senny u dziecka może zaburzać rozwój, wpływać na zachowanie, naukę, a nawet na serce i ciśnienie tętnicze.

Rodzic często jest pierwszą osobą, która może dostrzec problem, bo to on widzi, jak dziecko śpi, oddycha, jak się wysypia i jak funkcjonuje w ciągu dnia. Wczesna reakcja pozwala uniknąć poważniejszych konsekwencji zdrowotnych, dlatego znajomość typowych objawów ma ogromne znaczenie.

Na czym polega bezdech senny u dziecka?

Definicja i podstawowe rodzaje bezdechu sennego

Bezdech senny to powtarzające się w trakcie snu przerwy w oddychaniu trwające zwykle co najmniej 10 sekund (u młodszych dzieci często ocenia się je nieco inaczej, proporcjonalnie do oddechu). Towarzyszy temu spadek nasycenia krwi tlenem oraz mikroprzebudzenia, których dziecko najczęściej nie pamięta, ale ich skutki widać w funkcjonowaniu w dzień.

Wyróżnia się trzy główne typy bezdechu sennego:

• Obturacyjny bezdech senny (OBS) – najczęstszy u dzieci. Drogi oddechowe w gardle zwężają się lub zapadają, mimo że mózg wysyła sygnał do oddychania. Klatka piersiowa pracuje, ale powietrze nie przepływa prawidłowo.
• Centralny bezdech senny – rzadszy. Mózg na chwilę „zapomina” wysłać sygnał do oddychania. Nie ma ruchu klatki piersiowej, oddech po prostu ustaje.
• Mieszany bezdech senny – łączy elementy obu powyższych typów.

U dzieci najczęściej diagnozowany jest obturacyjny bezdech senny, związany głównie z przeszkodą mechaniczną w górnych drogach oddechowych, np. przerostem migdałków.

Jak często występuje bezdech senny u dzieci?

Szacuje się, że 2–5% dzieci może mieć obturacyjny bezdech senny, a znacznie większy odsetek doświadcza samych zaburzeń oddychania w czasie snu (np. samego chrapania bez pełnych bezdechów). U szczytu zachorowań znajdują się najczęściej:

• dzieci w wieku 3–6 lat – okres największego przerostu migdałków podniebiennych i trzeciego migdałka,
• dzieci z nadwagą i otyłością – niezależnie od wieku.

Bezdech senny może jednak pojawić się również u dzieci młodszych (nawet u niemowląt) oraz u nastolatków, szczególnie gdy współistnieją inne czynniki ryzyka, np. wady budowy twarzoczaszki, choroby neurologiczne, przewlekły katar czy alergie.

Co dzieje się w organizmie dziecka podczas bezdechu?

Podczas epizodu bezdechu dostęp tlenu do płuc jest ograniczony lub całkowicie zatrzymany. Stężenie tlenu we krwi obniża się, a poziom dwutlenku węgla rośnie. Mózg reaguje wzrostem pobudzenia, co zwykle kończy się mikroprzebudzeniem – dziecko na moment „wybudza się” na tyle, aby przywrócić przepływ powietrza. Często wiąże się to z:

• głośnym wciągnięciem powietrza,
• zmianą pozycji,
• chrapnięciem lub westchnieniem,
• czasem krótkim wybudzeniem, płaczem lub niespokojnym ruchem.

Te epizody powtarzają się wielokrotnie w ciągu nocy, przez co sen staje się płytki i nieefektywny. Nawet jeśli dziecko śpi „od wieczora do rana”, jego organizm nie regeneruje się tak, jak powinien.

Charakterystyczne objawy bezdechu sennego u dziecka w nocy

Głośne, regularne chrapanie – pierwszy, ale nie jedyny sygnał

Chrapanie u dziecka nie jest normą, zwłaszcza gdy pojawia się niemal każdej nocy i utrzymuje się przez dłuższy czas. Dzieci mogą zachrapywać przejściowo przy infekcji, katarze, powiększeniu migdałków w przebiegu choroby – to zwykle mija. Alarmująca jest sytuacja, gdy:

• chrapanie jest głośne i słyszalne w innym pokoju,
• chrapanie pojawia się bez infekcji,
• towarzyszą mu pauzy w oddychaniu lub „przerywane” chrapanie,
• rodzic ma wrażenie, że dziecko „walczy” o każdy oddech.

U małych dzieci chrapanie może brzmieć inaczej niż u dorosłych – mniej „basowo”, bardziej jak świszczenie, furczenie, charkot. Nierzadko jest to połączone z oddychaniem przez usta i chrapliwym odgłosem przy wdechu.

Przerwy w oddychaniu i „łapanie powietrza”

Najbardziej charakterystycznym objawem bezdechu sennego są wyraźne przerwy w oddychaniu. Rodzic może zauważyć, że:

• dziecko przestaje na chwilę oddychać – klatka piersiowa się nie unosi, nie słychać wdechu,
• po kilku–kilkunastu sekundach następuje głośny wdech lub gwałtowne „zasapanie”,
• dziecko zmienia pozycję, wierci się, czasem wybudza z płaczem lub niepokojem.

Takie epizody mogą powtarzać się wielokrotnie w ciągu nocy, ale rodzic nie zawsze ma możliwość obserwacji przez dłuższy czas. Dobrym sposobem, gdy pojawiają się wątpliwości, jest nagranie fragmentu snu dziecka i pokazanie go lekarzowi.

Niespokojny sen, częste zmiany pozycji i pobudki

Dziecko z bezdechem sennym często nie śpi spokojnie. Można zauważyć, że:

• ciągle się przerzuca z boku na bok, odkrywa, przykrywa,
• śpi w nietypowych pozycjach, np. z głową odgiętą mocno do tyłu lub z wysoko uniesionymi ramionami, jakby szukało pozycji ułatwiającej oddychanie,
• często się wybudza, woła rodziców, wstaje z łóżka,
• czasem wydaje w nocy różne dźwięki: jęczy, zgrzyta zębami, mówi przez sen.

Niespokojny sen to zwykle efekt ciągłych mikroprzebudzeń związanych z walką o każdy swobodny oddech. Co ważne, dziecko nie musi pamiętać porannych wybudzeń – często twierdzi, że „spało dobrze”, mimo wyraźnych zaburzeń, które widzi rodzic.

Nadmierne pocenie i nietypowe oddychanie przez usta

Bezdechowi sennemu u dziecka często towarzyszą inne objawy nocne, takie jak:

• obfite pocenie się w czasie snu – dziecko budzi się spocone, z mokrą piżamą czy poduszką, nawet przy normalnej temperaturze w pokoju,
• oddychanie wyłącznie przez usta – buzia jest szeroko otwarta, wargi mogą być wyschnięte i spierzchnięte,
• głośne oddychanie, świsty, „bulgotanie” śliny w gardle.

Taki przewlekły oddech przez usta może z czasem wpływać na rozwój twarzoczaszki, ustawienie zębów, zgryz, a nawet na postawę ciała. Dlatego nie wolno go bagatelizować, zwłaszcza gdy występuje nie tylko w nocy, ale również w dzień.

Objawy bezdechu sennego u dziecka w ciągu dnia

Poranne zmęczenie, trudne pobudki i „wiecznie niewyspane” dziecko

Dziecko z bezdechem sennym może teoretycznie „przespać całą noc”, ale mimo to rano jest zmęczone. Typowe sygnały to:

• trudności z wybudzaniem dziecka, przeciąganie porannego wstawania,
• marudzenie, płacz, rozdrażnienie po przebudzeniu,
• wygląd „niewyspanego” dziecka – podkrążone oczy, bladość, ospały wyraz twarzy,
• skargi na ból głowy rano lub uczucie „ciężkiej głowy”.

U niektórych dzieci pojawia się także potrzeba drzemek w wieku, w którym zwykle nie są już konieczne (np. 7–8-latek, który po szkole zasypia w ciągu kilku minut na kanapie). W innych przypadkach senność dzienna przejawia się raczej jako „zamulanie”, niż aktywne domaganie się snu.

Nadpobudliwość, impulsywność i problemy z koncentracją

U dorosłych brak snu zwykle kojarzy się z ospałością. U dzieci efekt przewlekłego niewyspania bywa odwrotny: zamiast senności pojawia się nadmierne pobudzenie. Typowe objawy dzienne bezdechu sennego u dziecka to:

• trudności z utrzymaniem uwagi, szybkie rozpraszanie się, „bujanie w obłokach”,
• impulsywność, wybuchy złości, frustracja bez wyraźnego powodu,
• nadmierna ruchliwość, „wiercenie się”, niemożność usiedzenia w miejscu,
• problemy z pamięcią roboczą, np. zapominanie zadań, poleceń, trudności z organizacją.

U części dzieci objawy te są tak nasilone, że rodzice i nauczyciele zaczynają podejrzewać ADHD lub inne zaburzenia neurorozwojowe. Zdarza się, że rozpoznanie bezdechu sennego i skuteczne leczenie znacznie łagodzi zachowania przypominające ADHD. Oczywiście jedno nie wyklucza drugiego, ale zaburzenia snu zawsze warto uwzględnić w diagnostyce problemów z zachowaniem i koncentracją.

Problemy z nauką i funkcjonowaniem w szkole lub przedszkolu

Utrzymujące się zaburzenia snu i niedotlenienie w nocy mogą przekładać się na codzienne funkcjonowanie dziecka. W praktyce może to wyglądać tak, że:

• dziecko ma trudności z przyswajaniem nowych informacji,
• wyniki w nauce pogarszają się mimo wysiłku,
• nauczyciele zgłaszają, że dziecko jest rozkojarzone, „nieobecne” na lekcji,
• po powrocie do domu dziecko jest przemęczone, rozdrażnione, reaguje płaczem na drobiazgi.

Do tego dochodzi obniżona motywacja, bo dziecko jest po prostu zmęczone stale trwającym wysiłkiem z powodu nieefektywnego snu. Czasem zmiana jakości snu po leczeniu bezdechu bywa dla rodziców zaskakująca – dziecko nagle staje się bardziej cierpliwe, łatwiej się uczy, jest spokojniejsze.

Bóle głowy, suchość w ustach i inne dolegliwości poranne

Bezdech senny u dziecka może dawać również bardziej fizyczne objawy dzienne. Rodzic może usłyszeć skargi typu:

• bóle głowy zaraz po przebudzeniu lub w pierwszej części dnia,
• suchość w ustach, pragnienie po nocy, spierzchnięte wargi,
• drapanie w gardle, uczucie „obcego ciała” czy bólu przy przełykaniu,
• nudności o poranku (rzadziej, ale również się zdarzają).

Te objawy wynikają głównie z oddychania przez usta w nocy, chrapania, a także zaburzeń utlenowania mózgu. Nie są specyficzne wyłącznie dla bezdechu, ale w połączeniu z innymi sygnałami powinny skłonić do dalszej diagnostyki.

Specyficzne objawy bezdechu sennego w zależności od wieku dziecka

Bezdech senny u niemowląt i małych dzieci

U niemowląt i maluchów objawy mogą być mniej oczywiste niż u starszych dzieci. Rodzic może zaobserwować:

Jak mogą wyglądać niepokojące sygnały u najmłodszych?

U małego dziecka obraz bezdechu bywa „rozmyty” – objawy są bardziej subtelne, pojawiają się i znikają, czasem przypominają zwykłą infekcję. W codziennym funkcjonowaniu mogą wystąpić m.in.:

• problemy z karmieniem – maluch przerywa ssanie, żeby złapać oddech, szybko się męczy przy piersi lub butelce,
• trudności z przyrostem masy ciała – dziecko je krótko, często, a mimo to słabo przybiera,
• nadmierna drażliwość w ciągu dnia – „bez powodu” płacze, nie chce się bawić, nie potrafi się wyciszyć,
• bardzo częste wybudzanie w nocy, które tłumaczy się kolką czy ząbkowaniem, a w rzeczywistości jest odpowiedzią na zaburzone oddychanie,
• niestandardowe pozycje snu, np. odgięta do tyłu głowa, spanie z wysoko uniesionymi rękami czy siedząco-półleżąca pozycja w wózku.

Jeżeli niemowlę w czasie snu „przestaje na chwilę oddychać”, a następnie robi kilka szybkich, głębszych oddechów, ma siny odcień wokół ust lub wyraźnie wiotczeje, potrzebna jest pilna konsultacja lekarska – najlepiej w trybie pilnym lub na SOR.

Dodatkowe sygnały u przedszkolaków i dzieci w wieku wczesnoszkolnym

W tej grupie wiekowej bezdech senny często łączy się z powiększonymi migdałkami i przewlekłym oddychaniem przez usta. Poza chrapaniem i niespokojnym snem mogą pojawić się:

• częste infekcje górnych dróg oddechowych, nawracające zapalenia ucha, zatok,
• mowa nosowa, jakby dziecko miało stale zatkany nos,
• nietrzymanie moczu w nocy (moczenie nocne), szczególnie jeśli wcześniej już ustąpiło,
• potykanie się, „niezdarność” ruchowa spowodowana zmęczeniem i gorszą koncentracją,
• zmiany zachowania – dziecko, które było spokojne, staje się zadziorne, wybuchowe albo przeciwnie: wycofane i „nieobecne”.

Często to przedszkole lub szkoła jako pierwsze zgłaszają, że z dzieckiem „coś się dzieje” – gorzej współpracuje, psuje się kontakt z rówieśnikami, pojawiają się konflikty. W tle bywa po prostu chroniczne zmęczenie spowodowane zaburzonym snem.

Nastolatki z bezdechem sennym – objawy, które łatwo zrzucić na „trudny wiek”

U młodzieży bezdech senny jest niedoszacowany – kłopoty przypisuje się dojrzewaniu, późnemu chodzeniu spać czy siedzeniu przed ekranem. Tymczasem oprócz typowych objawów nocnych mogą pojawić się:

• ciągłe poczucie zmęczenia, nawet przy teoretycznie wystarczającej długości snu,
• senność w szkole – nastolatek „przysypia” na lekcjach, podpiera głowę, trudno mu utrzymać uwagę,
• spadek wyników w nauce i motywacji,
• huśtawki nastroju, skłonność do przygnębienia, a nawet objawy depresyjne,
• ból głowy, kołatanie serca, uczucie „braku tchu” przy wysiłku,
• nadmierna masa ciała lub jej szybki przyrost – otyłość sprzyja bezdechowi, a sam bezdech utrudnia redukcję wagi.

Niekiedy nastolatek sam zgłasza: „budzę się, jakbym się dusił”, „mama mówi, że strasznie chrapię”, „mam wrażenie, że w nocy nie mogę złapać powietrza”. Takich sygnałów nie wolno zbywać ani tłumaczyć wyłącznie stresem czy przemęczeniem nauką.

Najczęstsze przyczyny bezdechu sennego u dzieci

Przerost migdałków podniebiennych i migdałka gardłowego (tzw. trzeciego migdała)

U dzieci najczęstszym powodem zaburzeń oddychania w czasie snu jest przerost tkanki limfatycznej w obrębie gardła. Dotyczy to przede wszystkim:

• migdałków podniebiennych – widocznych po szerokim otwarciu buzi po obu stronach łuku podniebienno-językowego,
• migdałka gardłowego (trzeci migdał) – położonego wyżej, za nosem, niewidocznego „gołym okiem” w lustrze.

Kiedy migdałki są znacznie powiększone, mechanicznie zwężają światło dróg oddechowych. Dziecko zaczyna chrapać, oddychać przez usta, a w czasie snu dochodzi do okresowego zapadania się tkanek gardła i przerw w przepływie powietrza.

Ten przerost bywa skutkiem częstych infekcji, alergii lub po prostu indywidualnej „nadreaktywności” układu odpornościowego. Dlatego zdarza się, że zadbane, ogólnie zdrowe dziecko ma bardzo duże migdałki i wyraźne objawy bezdechu sennego.

Wady anatomiczne nosa i twarzoczaszki

Nie każde dziecko z bezdechem ma problem z migdałkami. Czasem przyczyna leży w budowie nosa, żuchwy czy podniebienia. Mogą to być m.in.:

• skrzywienie przegrody nosowej lub wrodzone zwężenie jam nosowych,
• przewlekły obrzęk błony śluzowej nosa przy alergii lub nieleczonej astmie,
• wysokie, wąskie podniebienie, wąska szczęka, tyłozgryz,
• wady wrodzone twarzoczaszki, np. mikrognacja (mała żuchwa), rozszczepy.

Takie nieprawidłowości zmniejszają drożność dróg oddechowych i sprzyjają zapadaniu się tkanek miękkich gardła w czasie snu. W wielu przypadkach potrzebna jest współpraca laryngologa, ortodonty i logopedy, aby przywrócić możliwie prawidłowy tor oddechowy.

Otyłość i czynniki metaboliczne

Nadmiar masy ciała u dziecka nie jest tylko „kwestią wyglądu”. Tkanka tłuszczowa odkłada się również w obrębie szyi, języka i klatki piersiowej, co:

• zwiększa ucisk na górne drogi oddechowe,
• pogarsza sprężystość tkanek i ich zdolność do utrzymania drożności,
• sprzyja stanowi przewlekłego stanu zapalnego i zaburzeniom regulacji oddechu.

U otyłego dziecka objawy bezdechu często są bardziej nasilone, a leczenie wymaga równoległej pracy nad stylem życia: dietą, poziomem aktywności, czasem również wsparcia psychologicznego całej rodziny.

Alergie, astma i przewlekłe zapalenia górnych dróg oddechowych

Przewlekły katar, obrzęk śluzówki nosa, kaszel nocny – to wszystko może przyczyniać się do zaburzeń oddychania podczas snu. Istotną rolę odgrywają:

• alergiczny nieżyt nosa (np. na roztocza kurzu domowego, pyłki, sierść),
• niewyrównana astma z nocnymi napadami kaszlu i świstami,
• przewlekłe zapalenia zatok, polipy nosa.

Dziecko, które niemal cały rok ma „zatkany nos”, będzie częściej oddychało przez usta. Wtedy nawet niewielki przerost migdałków czy niewielka wada anatomiczna może wystarczyć, by pojawiły się epizody bezdechu.

Kiedy zgłosić się do lekarza z podejrzeniem bezdechu u dziecka?

Niepokojące sytuacje wymagające pilnej konsultacji

Natychmiastowej lub pilnej oceny lekarskiej wymaga każdy przypadek, gdy podczas snu dziecka rodzic obserwuje:

• wyraźne, powtarzające się przerwy w oddychaniu trwające kilka–kilkanaście sekund lub dłużej,
• sinienie wokół ust, bladość, wiotczenie ciała w trakcie epizodu,
• głośne „dławienie się”, gwałtowne łapanie powietrza po przerwie w oddychaniu,
• nagłe wybudzenia z lękiem, wrażeniem duszenia się.

W takiej sytuacji nie czeka się na „lepszy moment” – trzeba zgłosić się na szpitalny oddział ratunkowy lub wezwać pogotowie, szczególnie u niemowląt i małych dzieci.

Objawy, które powinien ocenić pediatra lub lekarz rodzinny

Do lekarza pierwszego kontaktu dobrze jest udać się, gdy przez co najmniej kilka tygodni utrzymują się:

• głośne, regularne chrapanie bez infekcji,
• oddawanie oddechu przez usta w nocy i w dzień,
• niespokojny sen, częste pobudki, nietypowe pozycje snu,
• poranne zmęczenie, bóle głowy, suchość w ustach,
• wyraźne trudności z koncentracją, pogorszenie zachowania lub wyników w nauce.

Dobrym pomysłem jest przygotowanie się do wizyty: spisanie obserwacji (jak często chrapie, czy zdarzają się przerwy w oddychaniu, jak dziecko funkcjonuje w dzień) oraz – jeśli to możliwe – nagranie krótkiego filmu z nocnego snu.

Do jakich specjalistów może skierować lekarz?

W zależności od wieku dziecka, nasilenia objawów i podejrzewanej przyczyny pediatra może zaproponować konsultację u:

• laryngologa dziecięcego – ocena migdałków, drożności nosa, konieczności zabiegu,
• pulmonologa dziecięcego – szczególnie przy astmie, przewlekłym kaszlu,
• neurologa – jeśli występują dodatkowe zaburzenia neurologiczne,
• ortodonty – w przypadku wad zgryzu, wąskiej szczęki, przewlekłego oddychania przez usta,
• specjalisty medycyny snu – gdy konieczna jest pełna diagnostyka polisomnograficzna.

U wielu dzieci proces diagnostyczny wymaga współpracy kilku specjalistów. Dobrze, gdy rodzic jest „koordynatorem” tego procesu – zbiera dokumentację, wyniki badań, opinie ze szkoły czy przedszkola.

Jak wygląda diagnostyka bezdechu sennego u dzieci?

Wywiad i badanie przedmiotowe – pierwszy krok

Rozpoznanie zaczyna się od szczegółowej rozmowy z rodzicem i często również z dzieckiem. Lekarz pyta zwykle o:

• przebieg snu – godzinę zasypiania, sposób zasypiania, częstotliwość i rodzaj pobudek,
• chrapanie, przerwy w oddychaniu, nietypowe ruchy i pozycje podczas snu,
• funkcjonowanie w dzień – koncentrację, nastrój, zachowanie, wyniki w nauce,
• przebyte i nawracające choroby, alergie, przyjmowane leki,
• masę ciała, tempo wzrostu, nawyki żywieniowe, poziom aktywności fizycznej.

Następnie dziecko jest badane – lekarz ocenia m.in. wielkość migdałków, budowę twarzoczaszki, drożność nosa, osłuchuje klatkę piersiową, mierzy ciśnienie tętnicze. Już na tym etapie można wstępnie ocenić ryzyko bezdechu i zaplanować dalsze badania.

Polisomnografia – „złoty standard” diagnostyki

Najbardziej miarodajnym badaniem w kierunku bezdechu sennego jest polisomnografia nocna. Dziecko spędza noc w wyspecjalizowanej pracowni snu, gdzie podłączane są czujniki monitorujące m.in.:

• pracę mózgu (EEG),
• ruchy gałek ocznych i mięśni,
• przepływ powietrza przez nos i usta,
• ruchy klatki piersiowej i brzucha,
• poziom tlenu we krwi (saturację),
• pozycję ciała i ewentualne ruchy kończyn.

Badanie wygląda na „skomplikowane” ze względu na dużą liczbę kabelków, ale jest bezbolesne. Personel zwykle daje dziecku czas, by oswoiło się z otoczeniem, może ono zasypiać z ulubioną przytulanką, często obecny jest także rodzic.

Uproszczone badania snu i pulsoksymetria domowa

Nie zawsze dostępna jest pełna polisomnografia. U niektórych dzieci wykonuje się uproszczone badania snu, które obejmują np.:

Co jeszcze może być pomocne w ocenie snu?

Poza pełną polisomnografią i badaniami uproszczonymi lekarz może zaproponować:

• nocną pulsoksymetrię – pomiar saturacji tętna za pomocą czujnika na palcu lub stopie przez kilka godzin snu w domu lub szpitalu,
• rejestrację wideo – czasem wystarcza zapis z domowej kamery, aby zobaczyć typowe epizody bezdechu, niepokój ruchowy, dziwne pozycje ciała,
• badania obrazowe (RTG, USG, tomografia niskodawkowa) – gdy trzeba ocenić stopień przerostu migdałka gardłowego, drożność zatok czy budowę twarzoczaszki,
• testy alergiczne – skórne lub z krwi, jeśli podejrzewa się tło alergiczne przewlekłego „zatkania” nosa.

W praktyce dzieci często przechodzą kilka z tych badań etapami. U jednego dziecka wystarczy poprawa drożności nosa i kontrola alergii, inne wymaga pełnej diagnostyki w pracowni snu.

Różnicowanie z innymi zaburzeniami

Bezdech senny nie jest jedyną przyczyną niespokojnego snu czy zmęczenia w dzień. Lekarz musi ocenić, czy objawy nie wynikają z innych problemów, takich jak:

• napady padaczkowe w nocy,
• parasomnie (lęki nocne, somnambulizm),
• niespokojne nogi lub okresowe ruchy kończyn podczas snu,
• depresja, lęk, przewlekły stres szkolny lub rodzinny,
• przewlekłe choroby przewlekłe (niedokrwistość, choroby tarczycy, choroby nerek).

Dlatego samo chrapanie czy senność dzienna to za mało, by postawić diagnozę. Kluczowe jest połączenie objawów z wynikiem badań snu i oceną ogólnego stanu zdrowia dziecka.

Możliwości leczenia bezdechu sennego u dzieci

Leczenie przyczynowe – od czego zwykle się zaczyna?

Plan terapii zależy od tego, co okazało się główną przyczyną zaburzeń oddychania. W większości przypadków u dzieci celem jest usunięcie przeszkody mechanicznej i poprawa drożności dróg oddechowych, a dopiero w dalszej kolejności rozważa się metody „wspomagające” oddychanie.

Zabiegi laryngologiczne – operacyjne zmniejszanie przeszkody

Jeśli badanie laryngologiczne oraz wyniki badań snu wskazują, że problemem są duże migdałki lub trzeci migdał, lekarz może zaproponować zabieg. Najczęściej są to:

• adenotomia – usunięcie przerośniętego migdałka gardłowego,
• tonsillotomia – częściowe zmniejszenie migdałków podniebiennych,
• adenotonsillektomia – jednoczasowe usunięcie migdałka gardłowego i migdałków podniebiennych.

Zakres zabiegu dobiera się indywidualnie. U młodszych dzieci coraz częściej wykonuje się zabiegi oszczędzające część tkanki migdałkowej (tonsillotomię), aby zachować jej funkcję odpornościową, a jednocześnie poszerzyć światło gardła.

Po skutecznym zabiegu rodzice często zauważają szybką poprawę: dziecko przestaje chrapać, zaczyna spać spokojniej, lepiej jeść i ma więcej energii w ciągu dnia. U części pacjentów, zwłaszcza z otyłością lub współistniejącą alergią, konieczna jest jednak dalsza kontrola i leczenie wspomagające.

Farmakoterapia – gdy problemem jest stan zapalny i alergia

Jeżeli dominują przewlekły nieżyt nosa i obrzęk błony śluzowej, lekarz może wprowadzić leczenie farmakologiczne. W praktyce stosuje się m.in.:

• donosowe glikokortykosteroidy w małych dawkach – zmniejszają obrzęk i stan zapalny,
• leki przeciwhistaminowe (doustne lub donosowe) przy alergicznym nieżycie nosa,
• preparaty soli morskiej i płukanie nosa – jako codzienne wsparcie higieny nosa,
• leki przeciwzapalne wziewne u dzieci z astmą, jeśli napady kaszlu nasilają się w nocy.

Takie leczenie rzadko rozwiązuje problem ciężkiego bezdechu obturacyjnego, ale u dzieci z łagodnymi zaburzeniami oddychania w czasie snu może znacząco poprawić komfort oddychania i ograniczyć chrapanie.

Redukcja masy ciała i zmiana stylu życia

U dzieci z otyłością bez pracy nad masą ciała trudno o trwałą poprawę. Proces ten zwykle obejmuje:

• modyfikację diety całej rodziny (nie tylko dziecka) – mniej żywności wysokoprzetworzonej, słodkich napojów, więcej warzyw i regularne posiłki,
• wprowadzenie codziennej aktywności fizycznej dostosowanej do możliwości dziecka,
• ograniczenie czasu przed ekranem, szczególnie wieczorem, aby poprawić jakość snu i zachęcić do ruchu,
• czasem wsparcie psychologa lub dietetyka, zwłaszcza gdy jedzenie pełni funkcję „pocieszyciela” lub w rodzinie utrwalone są niezdrowe nawyki.

Już niewielki spadek masy ciała bywa zauważalny w nocy – chrapanie staje się cichsze, zmniejsza się liczba epizodów bezdechu, dziecko rzadziej budzi się zmęczone.

CPAP u dzieci – kiedy jest potrzebny?

U niektórych dzieci, mimo leczenia przyczynowego, bezdech senny pozostaje umiarkowany lub ciężki. Wówczas specjalista medycyny snu rozważa terapię dodatnim ciśnieniem w drogach oddechowych (CPAP lub auto-CPAP). Polega ona na spaniu w specjalnej maseczce połączonej z aparatem, który delikatnie „podpiera” drogi oddechowe powietrzem pod stałym ciśnieniem.

U dzieci wymaga to cierpliwego wprowadzania: stopniowego oswajania z maską, ćwiczeń w ciągu dnia, wyboru odpowiedniego rozmiaru i typu maski. Dobrze prowadzona terapia może znacząco poprawić jakość snu i samopoczucie, ale wymaga współpracy całej rodziny.

Rola ortodonty i logopedy

Jeżeli u dziecka stwierdza się nieprawidłową budowę szczęk, wąskie podniebienie lub utrwalone oddychanie przez usta, do leczenia włącza się:

• ortodontę – planuje aparat poszerzający szczękę, korygujący zgryz, co stopniowo poprawia przestrzeń w obrębie nosogardła,
• logopedę/terapeutę miofunkcjonalnego – prowadzi ćwiczenia języka, warg, naukę prawidłowego połykania i oddychania przez nos.

Takie postępowanie jest długofalowe, ale pozwala nie tylko złagodzić obecne objawy, lecz także zmniejszyć ryzyko nawrotu problemu w wieku nastoletnim.

Domowe wsparcie dla dziecka z bezdechem sennym

Warunki snu, które ułatwiają oddychanie

Nawet najlepsze leczenie medyczne nie zadziała w pełni, jeśli dziecko śpi w dusznym, przegrzanym pokoju. Na co zwrócić uwagę w codziennych warunkach?

• Temperatura i wilgotność – optymalna temperatura to ok. 18–20°C, bez nadmiernego przegrzewania i zbyt suchego powietrza; przy tendencji do wysuszania śluzówek można rozważyć nawilżacz (z regularnym czyszczeniem).
• Pozycja ciała – u części dzieci objawy bezdechu nasilają się w pozycji na plecach. Czasem pomaga lekkie uniesienie wezgłowia łóżka lub zachęcanie do spania na boku (np. u starszych dzieci).
• Ograniczenie alergenów – w pokoju dziecka lepiej unikać nadmiaru pluszaków, ciężkich zasłon, dywanów; regularne pranie pościeli w wyższej temperaturze oraz wietrzenie pomieszczenia zmniejszają kontakt z roztoczami kurzu domowego.

Wieczorne nawyki sprzyjające spokojnemu snu

Przed snem dobrze jest wprowadzić przewidywalny rytuał, który ułatwi wyciszenie organizmu i prawidłowy przebieg faz snu:

• stała godzina kładzenia się spać i pobudki, również w weekendy,
• unikanie ciężkich posiłków i słodkich napojów tuż przed snem,
• ograniczenie ekranów (telefon, tablet, telewizor) na co najmniej godzinę przed snem,
• spokojne aktywności: czytanie, rozmowa, cicha muzyka zamiast intensywnych gier czy ćwiczeń.

U dzieci z bezdechem sennym nawet subtelne poprawy jakości snu mogą przełożyć się na lepszą koncentrację i zachowanie następnego dnia.

Co może zrobić rodzic podczas epizodu bezdechu?

Jeżeli u dziecka rozpoznano bezdech senny, rodzice często zastanawiają się, jak reagować w nocy. Kilka zasad bezpieczeństwa:

• dziecko powinno spać na twardym, stabilnym podłożu, bez poduszek czy zabawek wokół twarzy,
• w przypadku widocznej przerwy w oddychaniu można delikatnie zmienić pozycję ciała (np. obrócić na bok) i obserwować, czy oddech się wznawia,
• przy sinieniu ust, wiotczeniu, braku reakcji dziecka należy natychmiast wzywać pogotowie i – jeśli to konieczne – rozpocząć podstawowe czynności resuscytacyjne zgodnie z aktualnymi wytycznymi.

Rodzice dzieci z rozpoznanym ciężkim bezdechem sennego często przechodzą szkolenia z pierwszej pomocy. Taka wiedza daje poczucie większego bezpieczeństwa w codziennej opiece.

Konsekwencje nieleczonego bezdechu u dziecka

Wpływ na rozwój fizyczny i funkcje poznawcze

Przewlekły niedobór snu i powtarzające się spadki saturacji tlenu mogą zaburzać wiele procesów w organizmie dziecka. Obserwuje się m.in.:

• gorsze tempo wzrostu – hormon wzrostu wydziela się głównie w głębokich fazach snu; gdy jest go mało, dziecko rośnie wolniej,
• problemy z koncentracją i pamięcią – trudności w uczeniu się, „rozkojarzenie”, częste zapominanie poleceń,
• zaburzenia zachowania – impulsywność, nadmierna ruchliwość, objawy przypominające ADHD, drażliwość.

Niekiedy dopiero po ustabilizowaniu snu widać, że „trudne zachowanie” było w dużej mierze skutkiem chronicznego zmęczenia, a nie cechą charakteru czy wychowania.

Obciążenie układu sercowo-naczyniowego i metabolicznego

Długotrwały, nieleczony bezdech może też sprzyjać rozwojowi innych problemów zdrowotnych:

• nadciśnienia tętniczego, również u dzieci i nastolatków,
• zaburzeń rytmu serca – zwłaszcza w czasie nocy,
• insulinooporności i zaburzeń gospodarki lipidowej, co w przyszłości zwiększa ryzyko cukrzycy i chorób serca.

Nie oznacza to, że każde dziecko z bezdechem rozwinie te powikłania. Ryzyko jednak rośnie wraz z czasem trwania i ciężkością zaburzeń, dlatego wczesna diagnoza i leczenie mają znaczenie również z perspektywy zdrowia w dorosłości.

Konsekwencje społeczne i emocjonalne

Dziecko, które stale gorzej śpi, bywa „trudne” w funkcjonowaniu. Częściej popada w konflikty z rówieśnikami, otrzymuje uwagi za zachowanie, ma problemy w nauce. Z czasem pojawiają się:

• niższa samoocena – „jestem niegrzeczny”, „jestem głupi”,
• niechęć do szkoły i aktywności wymagających wysiłku umysłowego,
• izolacja lub przeciwnie – zachowania prowokacyjne, aby zwrócić na siebie uwagę.

Leczenie bezdechu sennego często poprawia nie tylko wyniki badań, ale też relacje rodzinne i szkolne. Rodzice czasem mówią, że „odzyskali swoje dziecko” – spokojniejsze, pogodniejsze, bardziej skupione.

Współpraca rodzica z lekarzami – jak skutecznie działać?

Przygotowanie do wizyt i kontrola efektów leczenia

Kluczem do skutecznego leczenia jest dobra komunikacja z zespołem medycznym. Pomagają w tym proste działania:

• prowadzenie krótkiego dzienniczka snu – godziny zasypiania i wstawania, epizody chrapania, wybudzenia, nietypowe objawy,
• zapisywanie pytań i wątpliwości przed wizytą, aby nic ważnego nie umknęło w gabinecie,

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jakie są najczęstsze objawy bezdechu sennego u dziecka?

Do najczęstszych objawów bezdechu sennego u dziecka należą: głośne, regularne chrapanie (często słyszalne w innym pokoju), pauzy w oddychaniu podczas snu, „łapanie powietrza” po przerwie oddechowej oraz niespokojny sen z częstym wierceniem się i zmianą pozycji.

Dodatkowo rodzice często zauważają oddychanie przez usta (szeroko otwarta buzia, spierzchnięte wargi), nadmierne pocenie się w nocy, a w ciągu dnia zmęczenie, rozdrażnienie, problemy z koncentracją lub nadpobudliwość.

Czy chrapanie u dziecka jest normalne, czy zawsze oznacza bezdech senny?

Przejściowe chrapanie u dziecka może pojawić się przy infekcji, katarze lub powiększonych migdałkach w trakcie choroby i zwykle mija po wyleczeniu. Takie krótkotrwałe, łagodne chrapanie nie musi oznaczać bezdechu sennego.

Niepokojące jest natomiast chrapanie głośne, codzienne, utrzymujące się tygodniami, pojawiające się bez infekcji, a zwłaszcza takie, któremu towarzyszą przerwy w oddychaniu, „duszenie się” lub wyraźna walka o każdy oddech. W takiej sytuacji warto skonsultować się z lekarzem.

Jak rozpoznać, że moje dziecko ma bezdech senny w nocy?

Warto poobserwować dziecko podczas snu przez kilka nocy. Objawami sugerującymi bezdech senny są:

• pauzy w oddychaniu trwające kilka–kilkanaście sekund i potem głośny wdech lub „zasapanie”,
• głośne, regularne chrapanie, czasem „przerywane”,
• niespokojny sen, częste zmiany pozycji, nietypowe pozycje (z mocno odgiętą głową, z wysoko uniesionymi rękami),
• mocne pocenie się, oddychanie przez usta, świsty lub furczenie przy wdechu.

Dobrym pomysłem jest nagranie fragmentu snu (np. kilkanaście minut) i pokazanie go pediatrze lub laryngologowi – ułatwia to wstępną ocenę, czy konieczna jest dalsza diagnostyka.

Do jakiego lekarza zgłosić się z podejrzeniem bezdechu sennego u dziecka?

Pierwszym krokiem jest zwykle wizyta u pediatry, który oceni ogólny stan dziecka, dopyta o objawy nocne i dzienne oraz zdecyduje o dalszych krokach. Często kieruje on dziecko do laryngologa (otolaryngologa), ponieważ u dzieci główną przyczyną bezdechu są powiększone migdałki podniebienne i trzeci migdałek.

W bardziej złożonych przypadkach lub przy wątpliwościach może być potrzebna konsultacja w poradni zaburzeń snu, u neurologa dziecięcego lub pulmonologa dziecięcego oraz wykonanie badania snu (np. polisomnografii).

Czy bezdech senny u dziecka jest groźny? Jakie może mieć skutki?

Nieleczony bezdech senny u dziecka może prowadzić do przewlekłego niedotlenienia organizmu i zaburzenia jakości snu. W praktyce oznacza to gorszą regenerację, problemy z koncentracją, nauką, pamięcią, a także nadpobudliwość, rozdrażnienie i trudności wychowawcze.

Długotrwałe zaburzenia oddychania w czasie snu mogą wpływać również na wzrost i rozwój dziecka, pracę serca oraz ciśnienie tętnicze. Dlatego objawów sugerujących bezdech nie należy bagatelizować i warto zgłosić je lekarzowi.

Jakie dzieci są najbardziej narażone na bezdech senny?

Najczęściej bezdech senny rozpoznaje się u dzieci w wieku 3–6 lat, czyli w okresie największego przerostu migdałków podniebiennych i trzeciego migdałka, oraz u dzieci z nadwagą i otyłością. To właśnie te dwie grupy są szczególnie narażone na obturacyjny bezdech senny.

Ryzyko jest zwiększone także u dzieci z wadami budowy twarzoczaszki, chorobami neurologicznymi, przewlekłym katarem, alergiami oraz u tych, które stale oddychają przez usta. Bezdech może wystąpić nawet u niemowląt i nastolatków, jeśli współistnieją czynniki ryzyka.

Co mogę zrobić w domu, jeśli podejrzewam bezdech senny u dziecka?

Poza obserwacją snu i nagraniem nocnych objawów warto zadbać o ogólną higienę snu: regularne godziny zasypiania, odpowiednią temperaturę w pokoju, unikanie ekranów przed snem oraz sen w pozycji na boku lub na plecach (u starszych dzieci). U dziecka z nadwagą znaczenie ma także stopniowa normalizacja masy ciała po konsultacji z lekarzem.

Domowe działania nie zastępują jednak diagnozy. Jeśli widzisz u dziecka powtarzalne pauzy w oddychaniu, głośne codzienne chrapanie lub wyraźne zmęczenie i problemy z funkcjonowaniem w dzień, umów wizytę u pediatry lub laryngologa, zabierając ze sobą notatki i nagrania snu.

Co warto zapamiętać

• Bezdech senny może występować u dzieci w każdym wieku – od niemowląt po nastolatków – i nie jest zjawiskiem rzadkim.
• Najczęstszą postacią u dzieci jest obturacyjny bezdech senny, zwykle związany z mechaniczną przeszkodą w górnych drogach oddechowych, np. przerostem migdałków.
• Chrapanie u dziecka, szczególnie głośne, regularne, niezwiązane z infekcją i połączone z pauzami w oddychaniu, jest sygnałem alarmowym wymagającym konsultacji lekarskiej.
• Podczas bezdechu dochodzi do niedotlenienia i mikroprzebudzeń, przez co sen jest płytki i niewystarczająco regenerujący, mimo że dziecko może spać „od wieczora do rana”.
• Typowe nocne objawy to głośne chrapanie, przerwy w oddychaniu z „łapaniem powietrza”, niespokojny sen, częste zmiany pozycji i pobudki oraz nietypowe pozycje ciała ułatwiające oddychanie.
• Nieleczony bezdech senny może negatywnie wpływać na rozwój dziecka, jego zachowanie, koncentrację, wyniki w nauce oraz układ sercowo-naczyniowy.
• Rodzic odgrywa kluczową rolę w zauważeniu problemu, obserwując sen i funkcjonowanie dziecka w ciągu dnia; w razie wątpliwości pomocne jest nagranie snu i pokazanie go lekarzowi.

Więcej na ten temat:

• 

  Pozycje snu – co bezpieczne, a co nie?

• 

  Dlaczego dzieci w wieku szkolnym potrzebują więcej snu?

• 

  Badania: Ile snu potrzebuje dziecko w zależności od wieku?

• 

  Nocne pobudki – co jest normą, a co wymaga uwagi?

• 

  Etapy snu dziecka – REM, NREM i co z tego wynika?

• 

  Jak rozpoznać, że dziecko źle śpi przez alergię?